تهنيت و تبريك نمايندگان مجلس ايران به دوماى اول روسيّه : آزادى و عدالت ، زبان مشترك هردو مجلس بود ، همين كه دورهء دوم دوما ، پس از پرچيده شدن دوماى اول افتتاح گرديد ، مجلس ايران به خجستگى آن ، اين پيام تهنيت‌آميز را فرستاد « . . . از آنجا كه روح حريّت‌طلبى كه سبب هيجان اين دو مجلس محترم مىباشد ، در اصل يكى است ، مجلس محترم جوان ايران . . . دعا مىكند بهره‌مندى و نيل به مقصود آن همزاد محترم را و با آن همصدا شده ، به آواز بلند فرياد مىكند ، زنده‌باد آزادى ملل و زنده‌باد عدالت . » رئيس دوما « كلوين » پاسخ داد : « از پيامى كه دلالت بر هواخواهى و آزادى و عدالت و برادرى ملل داشت ، صداى همرنگى و موافقت در فضاى دوما پيچيد ، هردو مجلس كه تقريبا در زمان واحد ابواب سعادت و نيكبختى را بر ملتين گشودند . . . هر قدمى كه در اين راه خير بردارند . . . صلح ابدى را نزديكتر و حركت ايران را به سرمنزل آزادى و حريّت سريعتر كرده‌اند ، جاويد باد مكنوناتى كه موجب اتحاد و اتفاق نمايندگان مجلسين است . . . » « 1 » به علاوه ، مجلس ملى ايران به كارهاى دوما ، بىتوجه نبود . يكى از نمايندگان گفت : « دوماى روس حكم كرد به وزارت ماليه ، كه جمع و خرج مملكت را تعديل نمايد ، وزارت ماليه فورا تعديل كرد . . . پس چطور آنجا وزارت ماليه مىتواند ماليه را اصلاح نمايد و اينجا نمىشود . ( مذاكرات مجلس ) « 2 » طرفه اينكه سيد بهبهانى كه همواره تأكيد مىداشت كه : « نگوئيد رسم مجالس خارجه چنين و چنان است » حالا در انتقاد از دستگاه اجرايى ايران ، به سياست همكارى وزيران روس ، با « دوما » استناد مىجست : « هيأت مجريه ما ، با اين مجلس موافق نيست ، مملكت روسيه ، وزراء دارند ، رئيس الوزراء دارند ، وزراء به دوما مىآيند ، به‌علاوه قوانين مربوط به ادارات را شخص خود وزير داخله آورده است به دوما ، نشسته است و مذاكره مىكند ، كه بگذرد « اينجا هم » بايد اينطور موافقت بشود . . . وقتى كه وزارت داخله ما هم آمد به مجلس . . . آنوقت مىدانيم كه موافق است ، مگر نه اين است كه ما براى اصلاح اين مملكت و اين ملت حرف مىزنيم ؟ مگر آنها از اين ملت نيستند ؟ آنها هم بيايند دست به دست بدهيم اين ملت را آزاد نمائيم . . . » « 2 » با اينكه جنبش مشروطيت ايران با نهضت آزاديخواهى و اصلاح‌طلبى در روسيه تزارى كمابيش همزمان بوده است ، نبايد اين نكته را فراموش كرد كه روسيه از دوران پطر

--> ( 1 ) . فكر دموكراسى اجتماعى . . . ، ص 26 به بعد . ( 2 ) . همان كتاب ص 29 .